خبرگزاری مهر- گروه استانها: آفتاب غروب آرامی روی قلعه فلکالافلاک نشسته بود. نور زرد چراغها بر دیوارهای کهن قلعه میتابید و صدای موسیقی لری در باغ گلستان میپیچید.
مردم آمده بودند تا جشن بگیرند؛ اما آنچه در خرمآباد جریان داشت، فقط یک جشن معمولی نبود. انگار شهری که قرنها تاریخ را در سینه نگه داشته، حالا دوباره خودش را به جهان معرفی میکرد.
کودکان در محوطه قلعه میدویدند، سالمندان با غرور از گذشته سخن میگفتند و جوانها با تلفنهای همراهشان لحظهها را ثبت میکردند؛ لحظههایی در شهریورماه سال ۱۴۰۴ که برای مردم لرستان تنها یک مراسم رسمی نبود، بلکه جشنی برای ثبت جهانی یک سرزمین بود.
خرمآباد؛ شهری که تاریخ در آن نفس میکشد
بیستم اردیبهشت، روز خرمآباد است؛ شهری که از غارهایش نخستین نشانههای زیست انسان کشف شده، امروز در آستانه تبدیل شدن به یکی از مهمترین قطبهای گردشگری و مطالعات باستانشناسی جهان قرار گرفته است.
کمتر شهری در ایران را میتوان یافت که تاریخ، طبیعت و فرهنگ را چنین درهمآمیخته در خود جای داده باشد. خرمآباد در قلب زاگرس، شهری است که هر گوشه آن نشانی از تمدن دارد؛ از قلعه فلکالافلاک و گرداب سنگی گرفته تا پل شاپوری و غارهای باستانی دره خرمآباد.
اما آنچه امروز این شهر را در مرکز توجه جهانی قرار داده، کشف شواهدی از زندگی انسان در ۶۰ تا ۶۳ هزار سال پیش است؛ شواهدی که بسیاری از نظریههای باستانشناسی جهان را دگرگون کردهاند.
محوطههای پیش از تاریخ دره خرمآباد شامل غارهای یافته، کلدر، کنجی، قمری، گیلوران و گرارجنه است؛ مکانهایی که به گفته پژوهشگران، بخشی از مهمترین اسناد مسیر تکامل انسان را در خود حفظ کردهاند.
این کشفیات نشان میدهد که زاگرس و خرمآباد تنها گذرگاه انسانهای نخستین نبودهاند، بلکه یکی از کانونهای اصلی شکلگیری حیات انسانی در غرب آسیا محسوب میشوند.
ثبت جهانی؛ پایان یک انتظار طولانی
ثبت جهانی دره خرمآباد در یونسکو، نتیجه دههها پژوهش، کاوش و پیگیری بود؛ مسیری که به گفته مسئولان میراث فرهنگی، بسیار دشوار و پیچیده طی شد.
عطا حسنپور، مدیرکل میراث فرهنگی لرستان، در گفتوگویی درباره این روند به مهر میگوید: پرونده ثبت جهانی دره خرمآباد حاصل بیش از هفت دهه پژوهش و همکاری علمی بود. مسیر ثبت این اثر به اندازه یک پروژه ملی اهمیت داشت و بدون همراهی مردم، دانشگاهها و نهادهای مختلف به نتیجه نمیرسید.
او توضیح میدهد که نخستین مطالعات جدی در این منطقه حدود ۷۰ سال پیش توسط دانشگاههای معتبر آمریکایی آغاز شد. پژوهشگرانی از دانشگاههای رایس، میشیگان و ییل سالها در غارهای منطقه به مطالعه پرداختند و بعدها باستانشناسان ایرانی این مسیر را ادامه دادند.
به گفته حسنپور، نخستین پرونده ثبت جهانی در سال ۱۳۸۶ تهیه شد، اما روند آن متوقف ماند تا اینکه در سال ۱۴۰۲ پرونده دوباره تکمیل و به یونسکو ارسال شد.
او میگوید: برای تکمیل پرونده، مجموعهای از اقدامات زیرساختی و حفاظتی انجام شد؛ از ساماندهی غارها و نصب تجهیزات حفاظتی تا اسکنهای لیزری و ایجاد موزه تخصصی در قلعه فلکالافلاک.
سرانجام در تیرماه ۱۴۰۴، در اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در پاریس، دره خرمآباد به عنوان بیستونهمین اثر جهانی ایران ثبت شد.
«پایتخت پیش از تاریخ جهان»
شاید یکی از مهمترین تعابیری که درباره خرمآباد مطرح شده، جملهای باشد که پروفسور فرانک هول، باستانشناس برجسته آمریکایی، سالها پیش درباره این شهر گفت؛ او خرمآباد را «پایتخت پیش از تاریخ جهان» توصیف کرده بود.
امروز، با ثبت جهانی این محوطهها، آن تعبیر بیش از هر زمان دیگری واقعی به نظر میرسد.
سیدرضا صالحیامیری، وزیر میراث فرهنگی، در جشن ثبت جهانی دره خرمآباد با تأکید بر اهمیت این کشفیات گفته بود: «اثبات قدمت ۶۳ هزار ساله درههای خرمآباد، نگاه جهان به تاریخ زیست بشر را تغییر داده است. اینجا فقط یک منطقه تاریخی نیست؛ بخشی از هویت ایران و حتی تمدن جهانی است.»
او معتقد است لرستان یکی از مهمترین شناسنامههای فرهنگی ایران به شمار میرود؛ استانی که در هر نقطه آن میتوان نشانی از تاریخ و تمدن را مشاهده کرد.
فلکالافلاک؛ نگهبان هزاران سال تاریخ
در میان تمام نمادهای تاریخی خرمآباد، قلعه فلکالافلاک جایگاهی ویژه دارد. این قلعه ساسانی که قرنها بر فراز تپهای مشرف به شهر ایستاده، امروز مهمترین نماد هویت تاریخی لرستان است.
اما یافتههای تازه نشان میدهد که اهمیت این مجموعه فراتر از یک قلعه ساسانی است.
کاوشهای جدید در تپه فلکالافلاک، لایههایی از دورههای اشکانی تا عصر مفرغ را آشکار کرده است؛ کشفی که نشان میدهد این منطقه هزاران سال پیش از ساخت قلعه نیز محل استقرار و زندگی انسان بوده است.
عطا حسنپور درباره این کاوشها به مهر میگوید: نتایج اولیه نشان میدهد فلکالافلاک روی بستری از تمدنهای کهنتر ساخته شده و همین مسئله اهمیت تاریخی آن را دوچندان میکند.
به گفته او، این مطالعات بخشی از روند تکمیل پرونده جهانی خرمآباد است و یافتههای علمی آن بهزودی منتشر خواهد شد.
بازگشت میراث به خانه
یکی از اتفاقات مهم در روند ثبت جهانی دره خرمآباد، بازگشت بخشی از اشیای تاریخی کشفشده در غارهای منطقه به ایران بود؛ آثاری که دههها در موزهها و مراکز علمی آمریکا نگهداری میشدند.
اکنون بخشی از این آثار در موزه قلعه فلکالافلاک در معرض دید مردم قرار گرفتهاند؛ اتفاقی که برای بسیاری از مردم لرستان جنبهای احساسی و هویتی دارد.
این اشیا تنها چند قطعه تاریخی نیستند؛ آنها روایتگر نخستین فصلهای زندگی بشر در زاگرساند.
خرمآباد؛ گنجینهای فراتر از تاریخ
خرمآباد فقط باستانشناسی نیست. این شهر ترکیبی کمنظیر از تاریخ و طبیعت است. دریاچه کیو، مخملکوه، آبشارها، رودخانهها و کوههای زاگرس، در کنار آثار تاریخی، ظرفیت بزرگی برای گردشگری ایجاد کردهاند.
سعید پورعلی، معاون سیاسی استانداری لرستان، معتقد است خرمآباد هنوز نتوانسته از همه ظرفیتهای خود بهره بگیرد.
روز خرمآباد باید فرصتی برای آغاز یک گفتوگوی جدی درباره آینده توسعه این شهر باشد؛ آیندهای که در آن تاریخ و فرهنگ به موتور محرک اقتصاد تبدیل شوند
او به مهر میگوید: خرمآباد یک برند تاریخی و طبیعی کمنظیر دارد، اما هنوز فاصله زیادی میان ظرفیتهای موجود و بهرهبرداری اقتصادی و گردشگری از این ظرفیتها وجود دارد.
به اعتقاد او، روز خرمآباد باید فرصتی برای آغاز یک گفتوگوی جدی درباره آینده توسعه این شهر باشد؛ آیندهای که در آن تاریخ و فرهنگ به موتور محرک اقتصاد تبدیل شوند.
هویت تاریخی؛ مزیتی که باید به ثروت شهری تبدیل شود
معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استانداری لرستان، معتقد است خرمآباد امروز در نقطهای ایستاده که باید میان «داشتن ظرفیت» و «فعالسازی ظرفیتها» یکی را انتخاب کند.
پورعلی با اشاره به ثبت جهانی محوطههای پیش از تاریخ دره خرمآباد میگوید: امروز دیگر درباره یک شهر معمولی صحبت نمیکنیم. وقتی شواهد زندگی انسان مربوط به بیش از ۶۰ هزار سال پیش در خرمآباد کشف و در یونسکو ثبت میشود، یعنی این شهر در سطح تمدنی و تاریخی جهان حرف برای گفتن دارد.
او معتقد است خرمآباد هنوز نتوانسته از این ظرفیت عظیم تاریخی برای توسعه اقتصادی و اجتماعی خود استفاده کند و میافزاید: واقعیت این است که میان داشتههای ارزشمند تاریخی و میزان بهرهبرداری از آنها فاصله وجود دارد. خرمآباد از نظر میراث فرهنگی، طبیعت و موقعیت جغرافیایی یک برند ملی و حتی بینالمللی است، اما این برند هنوز بهطور کامل به سرمایه اقتصادی و گردشگری تبدیل نشده است.
معاون استاندار لرستان میگوید یکی از مهمترین ضرورتهای امروز خرمآباد، تعریف یک هویت منسجم شهری و معرفی آن در سطح ملی و جهانی است.
او توضیح میدهد: شهرهایی در دنیا وجود دارند که تنها با یک مؤلفه تاریخی یا فرهنگی شناخته میشوند، اما خرمآباد مجموعهای از تاریخ، طبیعت، فرهنگ و جغرافیا را همزمان در اختیار دارد. این مزیت کمنظیر است و باید بر اساس آن یک برند معتبر شهری شکل بگیرد.
گردشگری؛ حلقه اتصال تاریخ و توسعه
پورعلی توسعه گردشگری را مهمترین مسیر رونق اقتصادی خرمآباد میداند و معتقد است اقتصاد شهری در آینده بیش از هر چیز به صنعت گردشگری وابسته خواهد بود.
خرمآباد این ظرفیت را دارد که اقتصاد خود را بر پایه گردشگری فرهنگی، طبیعی و تاریخی بازتعریف کند. اما لازمه این اتفاق، تکمیل زیرساختها و نگاه حرفهای به اقتصاد گردشگری است
او میگوید: خرمآباد این ظرفیت را دارد که اقتصاد خود را بر پایه گردشگری فرهنگی، طبیعی و تاریخی بازتعریف کند. اما لازمه این اتفاق، تکمیل زیرساختها و نگاه حرفهای به اقتصاد گردشگری است.
به اعتقاد او، توسعه هتلها، اقامتگاههای بومگردی، حملونقل شهری و خدمات تخصصی گردشگری باید با سرعت بیشتری دنبال شود.
پورعلی ادامه میدهد: گردشگر امروز فقط به دیدن یک اثر تاریخی قانع نیست؛ او به دنبال تجربه کامل سفر است. بنابراین باید زیرساختهای اقامتی، حملونقل، خدمات شهری و حتی روایتگری تاریخی در خرمآباد تقویت شود.
معاون استاندار لرستان معتقد است قلعه فلکالافلاک میتواند به قلب هویت فرهنگی و گردشگری خرمآباد تبدیل شود.
او در این باره میگوید: فلکالافلاک فقط یک بنای تاریخی نیست؛ این قلعه مهمترین نماد هویت شهری خرمآباد است و باید محور بازآفرینی فرهنگی و گردشگری شهر قرار گیرد.
پورعلی تأکید میکند که احیای بافتهای تاریخی اطراف قلعه و اتصال آنها به سایر آثار تاریخی شهر، میتواند یک محور بزرگ گردشگری ایجاد کند؛ محوری که هم به حفظ هویت تاریخی کمک میکند و هم اقتصاد شهری را فعال خواهد کرد.
گردشگری؛ امید تازه لرستان
ثبت جهانی دره خرمآباد حالا نگاهها را به سمت صنعت گردشگری لرستان برده است؛ صنعتی که مسئولان معتقدند میتواند یکی از مهمترین راههای توسعه اقتصادی استان باشد.
عطا حسنپور در گفتوگویی درباره آینده گردشگری لرستان به مهر میگوید: بعد از ثبت جهانی دره خرمآباد، گردشگری به یکی از محورهای اصلی توسعه استان تبدیل شده است. لرستان ظرفیت بالایی در حوزههای اکوتوریسم، گردشگری تاریخی، کشاورزی، سلامت و گردشگری ورزشی دارد.
او تأکید میکند که توسعه گردشگری در مقایسه با بسیاری از بخشهای اقتصادی، با هزینه کمتر میتواند اشتغال بیشتری ایجاد کند.
به گفته مدیرکل میراث فرهنگی لرستان، تعداد اقامتگاههای بومگردی استان از شش مورد در سال ۱۴۰۰ به ۲۲ واحد رسیده و پروژههای متعددی برای ساخت هتل و مراکز اقامتی در حال اجراست.
رؤیای تبدیل خرمآباد به مقصد جهانی
مسئولان لرستان معتقدند ثبت جهانی دره خرمآباد میتواند جایگاه این شهر را در سطح بینالمللی متحول کند.
سید سعید شاهرخی، استاندار لرستان، این اتفاق را نقطه عطفی در تاریخ استان میداند.
او در گفتوگویی با اشاره به ظرفیتهای تاریخی لرستان به مهر میگوید: ثبت جهانی دره خرمآباد فقط یک عنوان نیست؛ این اتفاق، مهر تأیید جهان بر اصالت و تمدن لرستان است و میتواند مسیر تازهای برای سرمایهگذاری و توسعه گردشگری باز کند.
به گفته شاهرخی، لرستان اکنون بیش از پنج هزار اثر تاریخی و طبیعی شناساییشده دارد و همین مسئله میتواند استان را به یکی از قطبهای مهم گردشگری کشور تبدیل کند.
محور تاریخی خرمآباد؛ طرحی برای آینده
یکی از مهمترین برنامههایی که پس از ثبت جهانی دره خرمآباد مطرح شده، ایجاد یک محور گردشگری تاریخی در مرکز شهر است.
بر اساس این طرح، قلعه فلکالافلاک، غارهای پیش از تاریخ، بافت تاریخی و سایر آثار مهم خرمآباد به یکدیگر متصل خواهند شد تا یک مجموعه منسجم گردشگری شکل بگیرد.
آزادسازی حریم قلعه فلکالافلاک و انتقال برخی مراکز نظامی اطراف آن نیز بخشی از این پروژه است؛ طرحی که میتواند چهره تاریخی خرمآباد را متحول کند.
استاندار لرستان حتی از تبدیل پادگان ۰۷ به مجموعهای فرهنگی و گردشگری مشابه میدان نقش جهان اصفهان سخن گفته است؛ پروژهای که اگر اجرایی شود، میتواند یکی از مهمترین تحولات شهری خرمآباد در دهههای اخیر باشد.
هویت؛ حلقه گمشده توسعه
شاید مهمترین نکتهای که این روزها در سخنان مسئولان و کارشناسان تکرار میشود، مسئله هویت است.
ثبت جهانی دره خرمآباد تنها یک موفقیت اداری یا فرهنگی نیست؛ این اتفاق باعث شده مردم لرستان بار دیگر به ریشههای تاریخی خود توجه کنند.
وزیر میراث فرهنگی معتقد است آموزش و رسانهها باید نقش مهمی در انتقال این هویت به نسل جوان ایفا کنند.
او میگوید: فرزندان لرستان باید بدانند که در یکی از کهنترین زیستگاههای بشر زندگی میکنند. این آگاهی، اعتمادبهنفس فرهنگی و هویت تاریخی ایجاد میکند.
خرمآباد؛ شهری میان گذشته و آینده
خرمآباد امروز در نقطهای حساس ایستاده است؛ شهری که از یک سو میراثدار دهها هزار سال تاریخ است و از سوی دیگر با چالشهای توسعه، زیرساخت و اقتصاد مواجه است.
ثبت جهانی دره خرمآباد فرصتی تاریخی برای این شهر ایجاد کرده؛ فرصتی که میتواند خرمآباد را از یک شهر دارای ظرفیت، به شهری اثرگذار در گردشگری و مطالعات تاریخی منطقه تبدیل کند.
اما تحقق این چشمانداز نیازمند برنامهریزی، سرمایهگذاری، حفاظت از آثار تاریخی و مشارکت مردم است.
شهری که دوباره متولد شد
شب که بر فراز فلکالافلاک کامل شد، صدای موسیقی هنوز در باغ گلستان میپیچید. مردم آرامآرام محوطه را ترک میکردند، اما چیزی در هوای خرمآباد تغییر کرده بود؛ احساسی شبیه بازگشت یک شهر به جایگاه واقعیاش.
خرمآباد حالا فقط شهری در میان کوههای زاگرس نیست؛ شهری است که تاریخ از دل غارهایش سخن میگوید و قلعههایش روایتگر تمدنی کهناند.
بیستم اردیبهشت، روز خرمآباد، امسال بیش از همیشه یادآور این حقیقت است که این شهر نهتنها گذشتهای پرافتخار دارد، بلکه میتواند آیندهای متفاوت نیز بسازد؛ آیندهای که در آن تاریخ، هویت و توسعه در کنار هم معنا پیدا میکنند.
۰۰:۲۹ - ۱۴۰۵/۰۲/۲۱
نظر شما