خبرگزاری مهر، گروه استانها: اداره‌کل تبلیغات اسلامی استان سمنان طی دو سال اخیر، با اجرای برنامه‌هایی برای ثبت و مستندسازی آیین‌های سنتی عزاداری ماه محرم، گام‌هایی در مسیر حفظ میراث معنوی مردم استان و انتقال این سنت‌ها به نسل جوان برداشته است؛ رویکردی فرهنگی که پس از تجربه‌ای در دامغان، امسال با برگزاری رویداد «ماه بی‌قرینه» در شاهرود دنبال می‌شود.
نخستین تجربه این طرح در دامغان شکل گرفت؛ جایی که عکاسان، پژوهشگران و نویسندگان بومی با شناسایی و دسته‌بندی مراسم سنتی عزاداری محرم، به تولید محتوای مستند درباره این آیین‌ها پرداختند. حاصل این تلاش‌ها، برگزاری نمایشگاه عکاسی و انتشار کتابی درباره سنت‌های عزاداری مردم دامغان بود.
امسال نیز شهرستان شاهرود، به‌عنوان بزرگ‌ترین شهرستان استان سمنان، میزبان رویدادی مشابه با عنوان «ماه بی‌قرینه» است. بخشی از دستاوردهای این رویداد در قالب نمایشگاه عکاسی، با مشارکت اداره‌کل تبلیغات اسلامی و اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی، در معرض دید عموم قرار گرفته است؛ نمایشگاهی که تلاشی برای ثبت جلوه‌های متنوع عزاداری سنتی و صیانت از میراث فرهنگی و مذهبی مردم این شهرستان به شمار می‌رود.
آیین‌هایی که از دل مردم برآمده‌اند
«ماه بی‌قرینه» فرصتی برای ثبت و ضبط آیین‌های سنتی عزاداری محرم در شاهرود و روایت سال‌ها ارادت مردم این شهرستان به اهل‌بیت(ع) است؛ آیین‌هایی که به دلیل ویژگی‌های فرهنگی، اجتماعی و جلوه‌های بصری خود، همواره مورد توجه هنرمندان، عکاسان و مستندسازان قرار داشته‌اند.
رضا جلالی، از خادمان اهل‌بیت(ع) در شاهرود، در گفتگو با خبرنگار مهر، مردمی بودن عزاداری‌های سنتی این شهرستان را یکی از عوامل ماندگاری آن‌ها دانست و گفت: عزاداری مردم شاهرود از دل مردم شکل می‌گیرد، برای مردم برگزار می‌شود و با همراهی خود آنان استمرار می‌یابد؛ به‌گونه‌ای که بخش‌های مختلف این آیین‌ها به دست مردم تهیه، سامان‌دهی و اجرا می‌شود.
وی با اشاره به پیشینه رسوم سنتی شاهرود، از جمله آیین‌های «یا عباس»، «شمع و چراغ» و «نخل»، اظهار کرد: این مراسم از گذشته با محوریت مردم برگزار شده‌اند. برای نمونه، نخل شاهرود تیرک‌هایی دارد که هرکدام به یک هیئت، گروه یا خانواده تعلق دارد و دیگران نمی‌توانند به جای صاحبان آن‌ها این مسئولیت را بر عهده بگیرند.
جلالی ادامه داد: این شیوه نشان می‌دهد که برپایی نخل به مشارکت و همراهی گروه‌های مختلف مردم وابسته است و تا زمانی که نمایندگان آن‌ها حضور پیدا نکنند، نخل بلند نمی‌شود؛ موضوعی که جلوه‌ای از اتحاد و همدلی مردم زیر پرچم امام حسین(ع) را به نمایش می‌گذارد.
این خادم اهل‌بیت(ع) با اشاره به جذابیت‌های بصری آیین‌های عزاداری شاهرود افزود: صفوف منظم مردم، شیوه برگزاری مراسم و جلوه‌هایی که از فرهنگ مردم کویرنشین این منطقه سرچشمه می‌گیرد، ظرفیت‌های تصویری ارزشمندی ایجاد کرده است؛ ظرفیتی که عکاسان، فیلم‌برداران و مستندسازان را به شاهرود جذب می‌کند.
وی ثبت این جلوه‌ها را برای انتقال به نسل‌های آینده ضروری دانست و تأکید کرد: مستندسازی این آیین‌ها می‌تواند به حفظ هویت فرهنگی و مذهبی شهرستان و آشنایی نسل جوان با سنت‌هایی کمک کند که طی سالیان متمادی شکل گرفته‌اند.
«ماه بی‌قرینه»؛ تلاشی برای ماندگاری میراث معنوی
مدیرکل تبلیغات اسلامی استان سمنان نیز در گفتگو با خبرنگار مهر، هدف اصلی رویداد «ماه بی‌قرینه» را ثبت و مستندسازی آیین‌های سنتی عزاداری مردم شاهرود و انتقال این میراث به نسل آینده عنوان کرد.
حجت‌الاسلام علیرضا قنبری با اشاره به تجربه برگزاری رویدادی مشابه در دامغان گفت: تجربه موفق آن برنامه زمینه‌ای فراهم کرد تا رویداد شاهرود نیز با کیفیتی متناسب با شأن مردم متدین و علاقه‌مند به امام حسین(ع) برگزار شود.
وی با بیان اینکه نخستین رویداد ثبت تصویری آیین‌های سنتی عزاداری محرم شهرستان شاهرود دستاوردهای مختلفی داشته است، افزود: یکی از این دستاوردها، نمایشگاه عکاسی «ماه بی‌قرینه» است که در گالری سیب اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان شاهرود برپا شده و در معرض بازدید عموم قرار گرفته است.
مدیرکل تبلیغات اسلامی استان سمنان تأکید کرد: آیین‌های سنتی عزاداری مردم شاهرود صرفاً به برگزاری دسته‌های سینه‌زنی محدود نمی‌شوند، بلکه بخشی از میراث معنوی جامعه و جلوه‌ای از ارادت تاریخی مردم این منطقه به اباعبدالله الحسین(ع) و اهل‌بیت(ع) هستند.
قنبری با اشاره به اهمیت ثبت این میراث ناملموس اظهار کرد: مستندسازی آیین‌های سنتی می‌تواند زمینه ماندگاری و انتقال آن‌ها به نسل‌های آینده را فراهم کند تا این سنت‌ها در سال‌های پیش رو نیز استمرار داشته باشند.
وی با بیان اینکه مستندسازی دقیق آیین‌های معنوی عزاداری از ابتدا در کانون توجه برگزارکنندگان این رویداد قرار داشته است، گفت: در نخستین گام، ۱۳ مراسم سنتی عزاداری محرم در شاهرود مستند شده است؛ با این حال، این تعداد پایان کار نیست و در مراحل بعدی، آیین‌های بیشتری شناسایی و ثبت خواهند شد.
مدیرکل تبلیغات اسلامی استان سمنان با اشاره به تجربه دامغان افزود: در آن شهرستان نیز مستندسازی که در ابتدا با ۱۴ آیین سنتی آغاز شده بود، در ادامه به ثبت ۴۴ آیین رسید. بر همین اساس، انتظار می‌رود با تداوم فعالیت‌ها در شاهرود نیز شمار آیین‌های مستندشده افزایش یابد.
قنبری راه‌اندازی دبیرخانه دائمی «ماه بی‌قرینه» در شاهرود را یکی از ظرفیت‌های استمرار این طرح دانست و بیان کرد: با فعالیت این دبیرخانه، زمینه برای شناسایی و ثبت بیشتر مراسم سنتی عزاداری با مشارکت هنرمندان بومی فراهم شده است.
وی افزود: تصاویر ثبت‌شده در کنار پژوهش‌های انجام‌شده، در نهایت در قالب کتابی درباره آیین‌های سنتی عزاداری مردم شاهرود منتشر خواهد شد. جلوگیری از فراموشی این سنت‌ها و فراهم کردن زمینه انتقال آن‌ها به نسل جوان، از مهم‌ترین اهداف این رویداد فرهنگی و معنوی است.
ثبت هفت هزار عکس از ۱۳ آیین سنتی
دبیر اجرایی رویداد «ماه بی‌قرینه» نیز در گفتگو با خبرنگار مهر، از آغاز برنامه‌ریزی برای اجرای این طرح از حدود یک سال قبل خبر داد و گفت: نشست‌های تخصصی برگزاری رویداد ثبت آیین‌های سنتی عزاداری مردم شاهرود در مجموعه تبلیغات اسلامی استان سمنان برگزار شد و پس از آن، با مشارکت هنرمندان و عکاسان، مراحل اجرایی طرح به‌صورت رسمی آغاز شد.
حجت‌الاسلام محمدعلی ملکیان با اشاره به مراحل اجرای این طرح اظهار کرد: شناسایی آیین‌ها، پژوهش، فراخوان عکاسان، توجیه و آموزش هنرمندان، اجرای طرح و انتخاب آثار، مراحل اصلی این رویداد را تشکیل می‌دادند که با دقت و حساسیت دنبال شدند.
وی افزود: در این پروژه، ۱۱ عکاس و هنرمند بومی شاهرود مشارکت کردند و از ۱۳ مراسم سنتی عزاداری ماه محرم، در مجموع هفت هزار عکس به ثبت رسید.
دبیر اجرایی رویداد «ماه بی‌قرینه» با اشاره به برخی آیین‌های مستندشده بیان کرد: «یا عباس»، نخل شاهرود، نخل باغزندان، رسم نان و ماست مسجد امام حسن(ع)، شمع و چراغ، طوق‌بندان و شام غریبان، از جمله مراسمی هستند که در این طرح مورد توجه قرار گرفته‌اند.
ملکیان ادامه داد: از میان هفت هزار عکس تهیه‌شده، ۱۸۹ اثر به‌عنوان آثار برگزیده انتخاب شدند و در نهایت ۲۶ عکس برای نمایشگاه «ماه بی‌قرینه» در نظر گرفته شد. این نمایشگاه از یکم تا پنجم آبان‌ماه ۱۴۰۵ در اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان شاهرود برپا است.
وی احیای میراث ناملموس شاهرود و حفظ آن برای نسل جوان را از مهم‌ترین اهداف این رویداد دانست و گفت: برای فضای نمایشگاه نیز موسیقی و نواهای سنتی و نوحه‌های قدیمی شاهرود در نظر گرفته شده است تا بازدیدکنندگان با فضای معنوی این آیین‌ها ارتباط بیشتری برقرار کنند.
دبیر اجرایی این رویداد همچنین با اشاره به عنوان «ماه بی‌قرینه» اظهار کرد: این نام برگرفته از مصرعی از نوحه‌های سنتی عزاداری مردم شاهرود و ذکر حضرت عباس(ع) است.
هنر؛ راهی برای ماندگاری آیین‌های عاشورایی
حجت‌الاسلام غلامحسین حقانی، معاون امور استان‌های سازمان تبلیغات اسلامی کشور، که برای افتتاح نمایشگاه «ماه بی‌قرینه» به شاهرود سفر کرده بود، در گفت‌وگویی کوتاه با خبرنگار مهر، ثبت و ضبط آیین‌های سنتی عزاداری مردم را اقدامی ماندگار دانست که از مسیر هنر به نسل‌های آینده منتقل می‌شود.
وی با قدردانی از اداره‌کل تبلیغات اسلامی استان سمنان، عکاسان و دست‌اندرکاران برگزاری این رویداد، بر اهمیت ثبت عزاداری‌ها و سنت‌های دیرینه مردم برای حفاظت از آن‌ها و انتقالشان به نسل جوان تأکید کرد و خواستار توجه بیشتر به چنین برنامه‌های فرهنگی و هنری شد.
حجت‌الاسلام عباس امینی، امام جمعه شاهرود، نیز در بازدید از نمایشگاه «ماه بی‌قرینه» با اشاره به ظرفیت‌های عزاداری سنتی مردم این شهرستان، بر ضرورت معرفی گسترده‌تر این آیین‌ها در سطح ملی تأکید کرد.
میراثی که باید به نسل آینده برسد
برگزاری رویدادهایی مانند «ماه بی‌قرینه» فرصتی برای معرفی ظرفیت‌های کمترشناخته‌شده عزاداری سنتی محرم در شاهرود است؛ آیین‌هایی که برخی از آن‌ها ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارند و نمونه‌های مشابهشان در دیگر مناطق کشور کمتر دیده می‌شود.
دسته «یا عباس یا عباس»، عزاداری سنتی مردم قلعه‌نو خرقان، رسم «دوری‌پرانی» و روضه‌های صبحگاهی، از جمله آیین‌هایی هستند که در فرهنگ مذهبی این منطقه جایگاه ویژه‌ای دارند و مستندسازی آن‌ها می‌تواند به شناخت بهتر پیشینه و ویژگی‌های فرهنگی شهرستان کمک کند.
ثبت تصویری این مراسم، در کنار گردآوری اطلاعات تاریخی و پژوهش‌های میدانی، تنها به ثبت چند تصویر از یک مناسک مذهبی محدود نمی‌شود؛ بلکه فرصتی برای مستندسازی شیوه‌های مشارکت مردم، مناسبات اجتماعی و جلوه‌های فرهنگی شکل‌گرفته در بستر عزاداری‌های محرم است.
از این منظر، تداوم طرح «ماه بی‌قرینه» و تکمیل آرشیو تصویری و پژوهشی آیین‌های سنتی شاهرود می‌تواند گامی مؤثر در حفاظت از میراث معنوی این شهرستان باشد؛ میراثی که ماندگاری آن، علاوه بر استمرار برگزاری مراسم، به ثبت دقیق، انتقال درست و معرفی شایسته آن به نسل‌های آینده وابسته است.
نظر شما