حکمرانی در افق سعادت؛ مسئله‌ای که فارابی پیش روی سیاست می‌گذارد

حکمرانی در افق سعادت؛ مسئله‌ای که فارابی پیش روی سیاست می‌گذارد

سعادت در فلسفه فارابی را نمی‌توان به رضایت از زندگی، رفاه ناپایدار معیشتی و اقتصادی یا احساس خوشحالی فروکاست چرا که سعادت نزد او مفهومی فلسفی است.

یادداشت مهمان_عباس صفایی‌مهر، پژوهشگر اندیشگاه روایت ایرانی؛ حکومت‌ها معمولاً با مسائل خود شناخته می‌شوند؛ با دشواری‌هایی که باید برطرف کنند، منابعی که باید تخصیص دهند، قوانینی که باید به اجرا بگذارند و خدماتی که باید به مردم برسانند. از همین منظر، موفقیت حکمرانی اغلب با میزان تحقق برنامه‌ها، کارآمدی دستگاه‌ها و بهبود شاخص‌های اقتصادی و اجتماعی سنجیده می‌شود. این معیارها ضروری‌اند، اما پرسشی بنیادی‌تر در پس آن‌ها قرار دارد: اگر مجموعه‌ای از سیاست‌ها به‌درستی اجرا شوند، اما نتوانیم توضیح دهیم که حاصل آن‌ها برای زندگی انسان چیست، آیا می‌توان از کامیابی حکمرانی سخن گفت؟

این پرسش، راه مناسبی برای ورود به جهان فکری ابونصر فارابی است؛ فیلسوفی که در سده چهارم هجری، سیاست را در پیوند با مسئله کمال انسان بررسی کرد. اهمیت فارابی فقط در ترسیم مدینه‌ای آرمانی و افق‌گشا نیست. او پیش از آنکه درباره صورت مطلوب حکومت سخن بگوید، می‌کوشد روشن کند اجتماع انسانی چرا پدید می‌آید، قدرت سیاسی باید در خدمت چه غایتی قرار گیرد و چه نوع دانش و فضیلتی برای راهبری جامعه ضرورت دارد.

در این نگاه، حکمرانی صرفاً مجموعه‌ای از اقدامات اداری و تصمیمات سیاسی نیست؛ بخشی از مسئله بزرگ‌ترِ سامان‌دادن زندگی جمعی است. این جابه‌جایی در نقطه آغاز بحث، نخستین ویژگی برجسته فلسفه سیاسی فارابی به شمار می‌رود.

حکومت برای چه چیزی کار می‌کند؟

فارابی در «آراء اهل مدینه فاضله» توضیح می‌دهد که انسان به‌تنهایی قادر نیست همه نیازهای خود را برطرف کند. زندگی انسانی بر همکاری استوار است و اجتماع، امکان دستیابی به اموری را فراهم می‌آورد که از توان فرد خارج است. بااین‌حال، ضرورت همکاری هنوز به معنای فضیلت یک جامعه نیست.

انسان‌ها ممکن است برای دستیابی به ثروت، قدرت، شهرت یا لذت نیز با یکدیگر همکاری کنند. چنین اجتماعاتی می‌توانند سازمان‌یافته و در تحقق مقاصد خود موفق باشند؛ اما فارابی میان موفقیت در رسیدن به هدف و ارزشمندی خودِ آن هدف تفاوت می‌گذارد. از نظر معلم ثانی، مدینه فاضله اجتماعی است که همکاری اعضای آن در جهت دستیابی به سعادت حقیقی سامان یافته باشد.

همین تمایز، افقی مهم در فهم حکمرانی می‌گشاید. کارآمدی به‌تنهایی، درستی جهت حرکت را تضمین نمی‌کند. ممکن است دستگاهی وظایف خود را به‌موقع انجام دهد، بودجه‌ای به‌طور کامل هزینه شود و برنامه‌ای مطابق زمان‌بندی پیش برود؛ اما همچنان این پرسش باقی بماند که نتیجه آن برای انسان و جامعه چه بوده است.

البته سعادت در فلسفه فارابی را نمی‌توان به رضایت از زندگی، رفاه ناپایدار معیشتی و اقتصادی یا احساس خوشحالی فروکاست. سعادت نزد او مفهومی فلسفی است که با کمال قوای انسانی، معرفت، فضیلت و غایت حیات عقلانی پیوند دارد و در افق متافیزیکی اندیشه‌اش، از زندگی مادی نیز فراتر می‌رود. ازاین‌رو، نمی‌توان آن را بی‌واسطه با شاخص‌های امروزی توسعه یا رفاه برابر دانست.

با وجود این تفاوت تاریخی، می‌توان از صورت مسئله او درسی روش‌شناختی گرفت: هر نظام حکمرانی، آگاهانه یا ناآگاهانه، تصوری از زندگی مطلوب را در تصمیم‌های خود دخالت می‌دهد. پرسش این است که آیا این تصور روشن، سنجیده و قابل گفت‌وگوست یا در میان انبوه ابزارها و برنامه‌ها پنهان مانده است؟

دانستن، فضیلت داشتن و توانستن

یکی از وجوه کمتر مورد توجه اندیشه فارابی، تمایزی است که میان ساحت‌های گوناگون کمال انسانی برقرار می‌کند. او در «تحصیل السعادة» از چهار دسته فضیلت سخن می‌گوید: فضایل نظری، فضایل فکری، فضایل اخلاقی و صناعات عملی.

اهمیت این تقسیم‌بندی زمانی آشکار می‌شود که آن را در نسبت با تدبیر امور عمومی بخوانیم.

فضایل نظری با شناخت حقیقت ارتباط دارند. فضایل فکری به توان تشخیص و تدبیر آنچه در موقعیت‌های گوناگون باید انجام شود مربوط‌اند. فضایل اخلاقی، خصلت‌های پایداری هستند که جهت و کیفیت کنش انسان را شکل می‌دهند. صناعات عملی نیز به مهارت‌ها و توانایی‌هایی مربوط می‌شوند که تحقق عمل را ممکن می‌سازند.

از این منظومه نمی‌توان الگویی آماده مدیریت دولتی استخراج کرد؛ اما می‌توان مسئله‌ای مهم را با الهام از آن صورت‌بندی کرد: حکمرانی به دانش صحیح، داوری سنجیده، منش اخلاقی و توان اجرایی نیاز دارد و هیچ‌یک به‌تنهایی جانشین دیگری نمی‌شود.

شناخت دقیق مسئله، لزوماً به انتخاب سیاست مناسب نمی‌انجامد. تصمیم درست نیز بدون ظرفیت اجرایی محقق نمی‌شود. از سوی دیگر، مهارت اجرایی هرقدر پیشرفته باشد، اگر از داوری اخلاقی جدا شود، ممکن است در خدمت هدفی ناموجه قرار گیرد.

برای مثال، در سیاست آموزشی، دانستن تعداد مدارس و دانش‌آموزان ضرورت دارد؛ اما مسئله آموزش با گردآوری این اطلاعات پایان نمی‌یابد. باید تشخیص داد کدام مداخله در کدام موقعیت اثربخش‌تر است، چه پیامدهایی برای گروه‌های مختلف دارد و آیا اجرای آن با فرصت برابر برای رشد انسان‌ها سازگار است.

ارزش این خوانش از فارابی در آن است که میان «دانش مسئله»، «حکمت تصمیم»، «اخلاق کنش» و «مهارت اجرا» پیوند برقرار می‌کند. حکمرانی هنگامی آسیب‌پذیر می‌شود که یکی از این ابعاد را به جای مجموعه آن‌ها بنشاند.

چگونه اندیشه به زندگی عمومی راه پیدا می‌کند؟

فارابی به مسئله‌ای توجه دارد که در زبان امروز می‌توان آن را نسبت میان معرفت و فهم عمومی نامید.

در فلسفه او، همه انسان‌ها حقیقت را به یک شیوه دریافت نمی‌کنند. برهان فلسفی، راه شناخت استدلالی است؛ اما در زندگی اجتماعی، صورت‌های تمثیلی، تخییل و اقناع نیز در انتقال معانی و شکل‌گیری رفتارها نقش دارند.

این بحث در «کتاب الملة» اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. «ملت» در اصطلاح این اثر، به معنای ملت در مفهوم دولت ـ ملت امروزی نیست؛ اما وی به مجموعه‌ای از آرا و افعالِ سامان‌یافته برای یک اجتماع اشاره دارد. فارابی در اینجا به پیوند باورها، قواعد عمل و تدبیر سیاسی می‌پردازد.

در نتیجه، مسئله حکومت فقط آن نیست که تصمیمی درست اتخاذ کند؛ باید بتواند میان دانشی که مبنای تصمیم است و فهمی که در جامعه شکل می‌گیرد، ارتباط برقرار کند.

این نکته برای سیاست‌گذاری معاصر اهمیت دارد. یک سیاست عمومی ممکن است از پشتوانه علمی مناسبی برخوردار باشد، اما اگر منطق آن برای گروه‌های اجتماعی روشن نشود، پیامدهایش به‌درستی توضیح داده نشود و مردم نتوانند جایگاه خود را در آن درک کنند، اجرای آن با دشواری روبه‌رو خواهد شد.

درعین‌حال، نباید از نظریه اقناع فارابی به‌آسانی دفاعی امروزی از تبلیغات حکومتی استخراج کرد. دستگاه فلسفی او میان کسانی که حقیقت را با برهان درمی‌یابند و کسانی که آن را از طریق صورت‌های نمادین می‌شناسند، تمایزی سلسله‌مراتبی برقرار می‌کند؛ تمایزی که از منظر حقوق برابر شهروندان و امکان نقد عمومی، پرسش‌های جدی برمی‌انگیزد.

دستاورد قابل استفاده از این بحث، ضرورت توجه به نسبت دانش و ارتباط اجتماعی است، نه مجوز جایگزین‌کردن اقناع به‌جای استدلال یا محدودکردن حق پرسشگری.

دانش حکمرانی زمانی در زندگی عمومی اثر می‌گذارد که به زبانی قابل فهم تبدیل شود؛ اما اعتبار این زبان وابسته به آن است که فهم را گسترش دهد، نه اینکه حقیقت را از دسترس مخاطب دور کند.

حکومت پس از حکیم چگونه ادامه پیدا می‌کند؟

شاید یکی از تأمل‌برانگیزترین بخش‌های فلسفه سیاسی فارابی را باید در جایی جست‌وجو کرد که از رئیس نخستین عبور می‌کند و به مسئله جانشینی و تداوم تدبیر می‌رسد.

در تصویر آرمانی او، رئیس اول باید از حکمت و فضیلت برخوردار باشد و توانایی بنیادگذاری نظم مطلوب را داشته باشد. اما چنین شخصی همواره در دسترس نیست. پرسش دشوار از همین‌جا آغاز می‌شود: اگر بنیان‌گذارِ برخوردار از حکمت حضور نداشته باشد، نظم سیاسی چگونه می‌تواند ادامه پیدا کند؟

فارابی در «کتاب الملة» و دیگر نوشته‌های سیاسی خود، به نقش جانشینان، قوانین پیشین و توان استنباط احکام برای موقعیت‌های تازه توجه می‌کند. او با مسئله‌ای روبه‌روست که هر جامعه‌ای در طول زمان با آن مواجه می‌شود: شرایط تغییر می‌کنند، اما نمی‌توان در هر موقعیت تازه، همه مبانی نظم سیاسی را از ابتدا بنا کرد.

در این بحث، نکته ظریفی وجود دارد. تغییر یک حکم یا تدبیر، همواره به معنای خطای تصمیم نخستین نیست. ممکن است تصمیمی در زمان خود متناسب با شرایط بوده باشد، اما همان تدبیر در موقعیتی دیگر، دیگر مناسب‌ترین راه تحقق مقصود اولیه نباشد.

این برداشت، درون چارچوب خاص قانون‌گذاری و ریاست در اندیشه فارابی بیان می‌شود و نباید آن را نظریه‌ای کامل درباره دولت نهادمند امروزی دانست. بااین‌حال، از آن می‌توان پرسشی مهم برای حکمرانی استخراج کرد:

چگونه می‌توان میان پایداری غایات، استمرار قواعد و ضرورت بازنگری در تصمیم‌ها نسبت برقرار کرد؟

حکمرانی بدون حافظه، ناگزیر بخشی از تجربه‌های خود را پیوسته تکرار می‌کند. حکمرانی ناتوان از بازنگری نیز ممکن است به حفظ ابزارهایی وفادار بماند که دیگر مقصود اولیه را تأمین نمی‌کنند.

از این منظر، وفاداری به یک مقصد، لزوماً به معنای اصرار بر همه شیوه‌های گذشته نیست. گاهی حفظ یک غایت، مستلزم بازاندیشی در ابزارهای تحقق آن است.

این نکته، یکی از ظرفیت‌های کمترکاویده اندیشه فارابی برای گفت‌وگو با مسائل امروز است: امکان تفکیک میان «ثبات مبنای سیاست» و «تغییرپذیری تدبیر».

آیا مدینه فاضله، الگویی برای جهان امروز است؟

خواندن فارابی برای حکمرانی معاصر، بدون توجه به فاصله تاریخی و فلسفی دو جهان، به برداشت‌های شتاب‌زده می‌انجامد.

مدینه فاضله او بر نوعی نظم سلسله‌مراتبی استوار است. فارابی برای توضیح پیوند اجزای شهر از تشبیه بدن استفاده می‌کند و جایگاه رئیس را به عضو فرمانده تشبیه می‌سازد. در این طرح، تفاوت منزلت‌ها و نقش‌ها بخشی از ساختار مطلوب اجتماع است. همچنین اقتدار سیاسی مطلوب او با تصویری خاص از حکمت، فضیلت و در عالی‌ترین مرتبه، نبوت ارتباط دارد.

این ویژگی‌ها را نمی‌توان نادیده گرفت و سپس فارابی را نظریه‌پرداز مستقیم مشارکت برابر شهروندان، پاسخ‌گویی نهادی یا حکمرانی دموکراتیک در معنای امروز معرفی کرد.

بااین‌حال، اندیشه او یکدست و ساده نیز نیست. فارابی در بحث اجتماعات انسانی، صورت‌های گوناگون زندگی جمعی را بررسی می‌کند. در برخی آثارش امکان وجود جماعت‌های فاضله با صورت‌های متفاوت دینی مطرح می‌شود؛ جماعت‌هایی که در بیان نمادین حقیقت تفاوت دارند، اما غایت مشترکی را دنبال می‌کنند. در توصیف مدینه جماعیه نیز با اجتماعی متکثر مواجه می‌شویم که آزادی انتخاب‌ها و شیوه‌های زندگی در آن گسترده است، هرچند فارابی آن را در مرتبه مدینه فاضله قرار نمی‌دهد.

همین پیچیدگی‌ها نشان می‌دهد که با یک دستورالعمل ساده سیاسی روبه‌رو نیستیم؛ با دستگاهی فلسفی مواجهیم که از یک سو دغدغه وحدت غایت و فضیلت را دارد و از سوی دیگر، ناگزیر به توضیح تنوع اجتماعات، باورها و صورت‌های زیست انسانی است.

خوانش مسئولانه از فارابی، هم ژرفای این پرسش‌ها را آشکار می‌کند و هم محدودیت پاسخ‌های تاریخی او را.

سه پرسش برای بازاندیشی در حکمرانی

اگر بخواهیم از مجموع این مباحث، حاصل مشخصی برای گفت‌وگوی سیاستی امروز به دست آوریم، می‌توان سه پرسش را در مرکز قرار داد.

پرسش نخست درباره غایت است: سیاست عمومی، در نهایت قرار است چه امکانی برای زندگی و رشد انسان فراهم کند؟ پاسخ این پرسش را نمی‌توان صرفاً با شمار فعالیت‌ها یا میزان هزینه‌کرد منابع جایگزین کرد.

پرسش دوم درباره پیوند دانش و عمل است: آیا میان شناخت مسئله، داوری درباره راه‌حل، ملاحظات اخلاقی، توان اجرا و فهم اجتماعیِ سیاست ارتباطی سنجیده برقرار شده است؟ ضعف در هر یک از این حلقه‌ها می‌تواند نتیجه نهایی را دگرگون کند.

پرسش سوم درباره تداوم و اصلاح است: آیا سیاست‌ها چنان طراحی شده‌اند که در برابر تغییر شرایط، امکان یادگیری و بازنگری داشته باشند، بی‌آنکه هر تغییر به گسست از تجربه گذشته بینجامد؟

این سه پرسش، عین نظریه فارابی نیستند؛ صورت‌بندی تحلیلی تازه‌ای هستند که می‌توان با الهام از منظومه فکری او برای مطالعه حکمرانی معاصر پیشنهاد کرد.

اهمیت رجوع به حکیم فارابی نیز در همین امکان نهفته است. او ما را وادار می‌کند پیش از بحث درباره سازمان حکومت، از مقصود آن بپرسیم؛ پیش از ستایش قدرت، نسبت آن را با حکمت و فضیلت بسنجیم؛ و پیش از دفاع از استمرار یک تدبیر، ببینیم آیا هنوز در خدمت غایتی است که برای آن پدید آمده بود.

از روزگار فارابی تا امروز، ابزارهای اداره جامعه دگرگون شده‌اند. دولت‌های مدرن از سازمان‌های گسترده، داده‌های پیچیده، قوانین تفصیلی و فناوری‌های پیشرفته برخوردارند. اما پیشرفت ابزارها، پرسش از مقصود را از میان نبرده است.

ژرف‌ترین دعوت فلسفه سیاسی فارابی برای حکمرانی امروز شاید همین باشد: پیش از آنکه بپرسیم چگونه بهتر اداره کنیم، روشن کنیم که این اداره‌کردن قرار است چه چیزی را در زندگی انسان بهتر کند.

کد مطلب 7019080

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
  • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
  • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.
  • captcha